25 lat Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej
Dlaczego Karta jest ważna?
Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (KPP UE) została proklamowana w Nicei w 2000 r., a od 2009 r. — wraz z Traktatem z Lizbony — ma moc prawną równą Traktatom UE. Stanowi najważniejszy katalog praw i wolności obowiązujący w Unii Europejskiej.
Karta wiąże wszystkie instytucje Unii Europejskiej oraz państwa członkowskie, gdy stosują prawo Unii (art. 51 Karty). Nie tworzy nowych kompetencji UE, lecz zapewnia, że każda norma, decyzja lub działanie organu publicznego musi respektować prawa podstawowe.
Karta łączy wartości, na których opiera się Unia: godność człowieka, wolność, równość, solidarność, obywatelstwo i sprawiedliwość.
Godność człowieka jest nienaruszalna. Musi być szanowana i chroniona.
(art. 1 Karty)
Czym jest Karta Praw Podstawowych UE
Karta jest „konstytucją praw człowieka” Unii Europejskiej — zbiorem wartości, które zobowiązują wszystkie instytucje publiczne i organy władzy, także służby mundurowe.
Karta stanowi dziś trzeci filar ochrony praw człowieka w Europie, obok:
- Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPCz),
- konstytucji narodowych państw członkowskich UE.
6 filarów ochrony praw
I. Godność — prawo do życia, integralności, zakaz tortur i niewolnictwa
II. Wolność — wolność osobista, prywatność, wolność wyznania, słowa i stowarzyszania
III. Równość — równość wobec prawa, zakaz dyskryminacji, równość kobiet i mężczyzn
IV. Solidarność — prawa pracownicze, ochrona socjalna, życie rodzinne, zdrowie
V. Prawa obywatelskie — dobre zarządzanie, dostęp do dokumentów, udział w wyborach
VI. Wymiar sprawiedliwości — prawo do sądu, obrony, domniemanie niewinności, proporcjonalność kar
Zasady stosowania Karty
Karta ma zastosowanie tylko w zakresie prawa Unii, ale każdy sąd krajowy może się na nią powołać przy interpretacji przepisów.
Jej przepisy mogą mieć bezpośredni skutek i stanowić podstawę do ochrony praw jednostki.
W polskim systemie prawnym Karta jest stosowana obok Konstytucji RP i EKPCz — wzmacnia ochronę praw człowieka w obszarach objętych prawem UE.
Karta nie jest jedynie aktem symbolicznym — to narzędzie codziennego działania organów publicznych.
Zobowiązuje do przestrzegania praw podstawowych w każdej decyzji administracyjnej, czynności procesowej czy działaniu funkcjonariusza publicznego w obszarach objętych prawem UE.
W szczególności odnosi się do:
- zakazu tortur i nieludzkiego traktowania (art. 4),
- równego traktowania i zakazu dyskryminacji (art. 20–21),
- ochrony praw dziecka i osób z niepełnosprawnościami (art. 24, 26).
- prawa do rzetelnej procedury (art. 41–47 Karty),
- ochrony danych osobowych (art. 8),
Dlaczego Karta dotyczy także Policji
Policja, realizując zadania państwa, stosuje prawo Unii w wielu obszarach — m.in. w zakresie ochrony danych, postępowań transgranicznych, praw ofiar przestępstw, migracji, współpracy w ramach Cepolu, Europolu i Schengen.
Oznacza to, że działania Policji muszą być zgodne z Kartą, a jej wartości powinny być punktem odniesienia w codziennej praktyce.
W praktyce oznacza to:
- godność — poszanowanie nienaruszalnej wartości każdej osoby (art. 1 Karty); sposób traktowania zatrzymanego, świadka czy ofiary nie może naruszać jego godności;
- równość — zapewnienie równego traktowania wszystkich bez względu na płeć, pochodzenie, wyznanie, przekonania, orientację seksualną czy niepełnosprawność (art. 20–21 Karty);
- proporcjonalność — działania podejmowane przez Policję muszą być niezbędne i adekwatne do celu, zgodnie z zasadą ograniczania ingerencji w prawa jednostki do minimum (art. 52 ust. 1 Karty);
- prawo do obrony — każda osoba ma prawo być poinformowana o przyczynach interwencji i przysługujących jej uprawnieniach oraz skorzystać z pomocy obrońcy; obowiązkiem funkcjonariusza jest poszanowanie zasady domniemania niewinności (art. 48 Karty);
- ochrona danych osobowych — informacje o osobie mogą być zbierane, przetwarzane i udostępniane wyłącznie na podstawie prawa, dla określonych celów i z poszanowaniem prywatności (art. 8 Karty).
Siły Policji nie mierzy się władzą — lecz szacunkiem, jaki okazuje ludziom.
25 lat Karty Praw Podstawowych — 25 lat wspólnych wartości Europy.
25 lat Karty Praw Podstawowych